تا مدت‌ها، در عرصه روابط بین‌الملل صحبتی از فرهنگ در میان نبود و بیشتر جنبه‌های فن‌آورانه، سیاسی و اقتصادی در ارتباطات بین المللی مورد بحث قرار می‌گرفت. در این چارچوب، اگر کسی موضوع فرهنگ علاقمند بود، خیلی مؤدبانه به دپارتمان مردم‌شناسی هدایت می‌شد تا گروه‌های قومی جنوب غرب آفریقا را مطالعه کند. عرصه بین‌المللی جای چنین مباحث به اصطلاح دست پایینی نبود. فرهنگ‌پژوهی مشروعیت چندانی در ادبیات ارتباطات بین‌الملل نداشت.

اما تغیر و تحولات چند دهه اخیر، فرهنگ را به عاملی مهم در ارتباطات بین‌الملل تبدیل کرد. «فرهنگ» انقلاب کرد (پیروزی انقلاب اسلامی ایران). «فرهنگ» صنعت شد. صنعتی که حداقل به دلیل گردش مالی خارج از حد تصورش (و کامل‌تر از آن به دلیل تأثیرگذاری فرامرزی و عمیق آن)، باید در ارتباطات بین‌الملل مورد ملاحظه قرار می‌گرفت. با توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و حمل و نقلی، ارتباطات و تعاملات میان‌فرهنگی به شکل روزافزونی افزایش پیدا کرد. در این چارچوب، مطالعه فرهنگ در ارتباطات بین‌الملل مورد توجه قرار گرفت. اگر خوشبینانه نگاه کنیم، حداقل دلیل این تمایل و علاقه ضرورت شناخت یکدیگر (فرهنگ یکدیگر) در فضای بین‌المللی تغییر یافته موجود بود. اگر بدبینانه نگاه کنیم، فرهنگ به شکل جدی تبدیل به ابزاری برای قدرت شده بود و باید مورد مطالعه قرار می‌گرفت.

در حالی که «ارتباطات بین الملل» را می‌توان تا حدی یک میان‌رشته‌ای بین ارتباطات و دانش سیاست (با تأکید بر پارادایم قدرت) دانست، ارتباطات میان‌فرهنگی به طور خاص میان‌رشته‌ای ارتباطات و فرهنگ است (هر چند در چارچوب رشته گسترده ارتباطات، ارتباطات میا‌ن‌فرهنگی و بین‌الملل عمدتاً در دائره‌المعارف‌ها و درسنامه‌های عمدتاً در کنار هم مطرح می‌شوند) و احتمالاً برای علاقمندان به پارادایم فرهنگ هیجان‌‌انگیزتر و جالب‌تر و جذاب‌تر باشد. اما مروری بر نظریات ارتباطات میان‌فرهنگی (که بی‌شک گادیکانست را می‌توان پیشتاز این حوزه دانست) نشان می‌دهد که عمده نظریات در سطح خرد (میکرو) مطرح می‌باشد که یادآور سنت مردم‌شناختی مربوط به ارتباطات میان‌فرهنگی است. البته این امر در بافتار تاریخی شکل‌گیری حوزه ارتباطات میان‌فرهنگی (که کمتر مورد بحث و کاوش قرار می‌گیرد) کاملاً قابل درک می‌باشد. غلبه نظریات خرد، تا حدی مشروعیت این حوزه را هم تحت‌الشعاع قرار داده است. نظریات ارتباطات میان‌فرهنگی به چه میزان می‌تواند ما را در مطالعه پویایی‌های فرهنگ در ارتباطات بین‌الملل توانمند سازد؟ این سؤالی است که بیشتر باید موردکاوش و بررسی قرار گیرد.

در واپسین روزهای سال 2011 (11 تا 13 دسامبر)، دبیر کل سازمان ملل متحد، سران دول، وزرای خارجه، پژوهشگران و فعالین جامعه مدنی دور هم جمع شده بودند تا درباره آینده ارتباطات میان‌فرهنگی صحبت کنند. «ائتلاف تمدن‌های ملل متحد» (UNAOC) به عنوان یکی از زیربخش‌های سازمان ملل متحد در سال 2005 با تصویب مجمع عمومی سازمان ملل تأسیس گردید و آقای جرج سامپایو (رئیس جمهور وقت کشور پرتغال) ریاست آن را بر عهده گرفته است. این سازمان هر ساله نشست‌ها و جلساتی را در کشورهای مختلف برگزار می‌کند که با حضور دبیر کل سازمان ملل متحد و سران دول همراه است. نقاط تمرکز این سازمان عبارتند از: رسانه، جوانان، آموزش، مهاجرت و انسجام.

کنفرانس امسال این سازمان در دوحه برگزار گردید.‎ ‎لازم به ذکر است در این نشست آقای بان‌کی مون، رجب طیب اردوغان (از طریق ویدئو کنفرانس به دلیل کسالت)، نخست وزیر قطر، شیخه موزه بنت ناصر همسر امیر قطر، رئیس جمهور آلمان و تعدادی از وزرای خارجه کشورهای مختلف جهان حضور و سخنرانی داشتند.

در تکمیل مقدمه نظری گزارش این سفر، باید بگویم در حالی که تمرکز و شعار این کنفرانس بر عبور کردن از شعار دادن و آماده کردن طرح‌هایی برای عمل بود، آن‌چه که اتفاق افتاد چندان برنامه‌هایی برای عمل را فراهم نیاورد. این امر بیش از همه ضرورت طرح یک نظریه اساسی ارتباطات میان‌فرهنگی برای همگرایی و نزدیک‌شدن فرهنگ‌ها به همدیگر را نشان می‌دهد. عمده سخنرانان که درباره موضوع صحبت می کردند، تنها به ضرورت و مفید بودن همگرایی فرهنگ‌ها اشاره داشتند، اما این سؤال جدی وجود دارد که در فضای جاری ارتباطات بین‌المللی، همگرایی و ائتلاف فرهنگ‌ها در چه چارچوبی باید صورت بگیرد. چگونه فرهنگ‌ها در عین تفاوت‌های بنیادینی که با یکدیگر دارند می توانند همگرا شوند؟

در ادامه مهم‌ترین نکات مربوط به این همایش و حواشی آن به صورت بسیار فشرده می‌آید. لازم به ذکر است نکاتی که در ادامه می‌آید حاصل هم‌فکری پنج شرکت‌کننده ایرانی در این نشست می‌باشد:

1- در فضای بین‌المللی، به ویژه در میان جوانان و فعالان، نگاه و رویکرد منفی جدی نسبت به رژیم صهیونیستی به وضوح احساس می‌شود. این رویکرد در میان کشورهای مسلمان دوچندان است. شرکت‌کنندگان اسرائیلی – حتی اعضای سازمان‌های مردم نهاد آن‌ها- در همایش در انزوا قرار داشتند.

2- کشور ترکیه و شخص رجب طیب اردوغان با سیاست و زیرکی خاصی خاصی در تلاش است تا پیشتازی گفتمان ضد رژیم صهیونیستی را از ایران بگیرد. اردوغان با وجود کسالت، در این نشست سخنرانی بسیار مهمی ایراد کرد. سخنرانی وی با تشویق‌های مکرر و طولانی حضار همراه بود. وی در بخشی از صحبت‌های خود با محکوم کردن آمریکا تأکید کرد اگر آمریکا حمایت‌های خود را از یونسکو و سازمان ملل به خاطر به رسمیت‌شناختن فلسطین قطع کند، کشورش حاضر است این حمایت‌ها را جبران کند. محبوبیت اردوغان در میان جوانان بسیار رو به افزایش است.

3- علیرغم اختصاص میز به جمهوری اسلامی ایران، میز ایران در همایش خالی بود و هیچ مقام رسمی حتی سفیر یا کاردار نیز در این همایش شرکت نکرده بود. این در حالی بود که سایر کشورهای منطقه و بعضی کشورهای اروپایی در سطح وزیر خارجه یا سفیر شرکت کرده بودند. با توجه به اهمیت این سازمان و نشست های اینچنینی (که تریبون بسیار خوبی برای بیان نظرات ایران و همچنین گفتگو و مذاکره با سران و نیز رسانه‌ها و جوانان فعال می‌باشد)، عدم حضور رسمی ایران جای تأمل دارد. با توجه به رویکرد جمهوری اسلامی ایران در دیپلماسی عمومی و نگاه فرهنگی به مسائل بین‌المللی، به نظر می‌رسد این سازمان می‌تواند محل توجه باشد. دیدگاه جمهوری اسلامی ایران در زمینه همگرایی و ائتلاف تمدن‌ها و فرهنگ‌ها، در همایش‌ها و برنامه‌های این سازمان کاملاً قابل طرح است و می‌توانیم در این زمینه رویکرد فعالانه‌تری اتخاذ نماییم.

دفتر مطالعات و برنامه ریزی رسانه ها، متن کامل بیش از 100 کتاب فارسی ارتباطات که توسط این انتشارات منتشر گردیده است را در وب سایت خود قرار داده است. این اقدام ارزشمند، می تواند گام مثبتی جهت تسهیل دستیابی به منابع برای پژوشگران ارتباطات در ایران می باشد.

برای دسترسی و دانلود متن کامل این کتاب ها، به این لینک مراجعه کنید.

    انجمن بین المللی تحقیق در رسانه ها و ارتباطات (IAMCR) خود را برای انتخاب رئیس جدید خود برای چهار سال آینده آماده می کند. هوپتون دان (Hopeton Dunn) و ژانت وسکو (Janet Wasko) - که هر دو از اساتید به نام بوده و دهه ها در این انجمن فعال بوده اند- نامزد ریاست انجمن گردیده اند:

                                                                           

اشاره

سلام مجدد و باز پوزش به جهت وقفه ای نه چندان کوتاه!

به یاری خدا، در حال تهیه مجموعه یادداشت های مسلسلی با عنوان «نظریه پردازی اسلام و ارتباطات» برای انتشار در نشریه حیات (متعلق به بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق علیه السلام) هستم.  قسمت اول این مجموعه با زیر عنوان «درآمد» - که در شماره 59 منتشر گردید- تقدیم حضور خوانندگان عزیز می گردد. امید که مورد استفاده قرار گیرد. هر چند این بخش بیشتر یک مقدمه و طرح بحث است، اما نظرات و انتقاداتتان برای ادامه بحث می تواند بسیار مفید و راهگشا باشد

نظریه پردازی اسلام و ارتباطات

قسمت اول: درآمد

اسلام به عنوان دین خاتم پیوند گسست‌ناپذیری با ارتباطات به عنوان یک دانش دارد. هر چند به دلایل مختلف فکری، سیاسی، فرهنگی، حرفه‌ای و ... حوزه پژوهشی «اسلام و ارتباطات» تا حد زیادی مغفول واقع شده است، اما چشم‌اندازی بر فضای نظریه‌ورزی ارتباطات در حداقل یک دهه گذشته و افق‌های پیش‌روی آن از یک سو، و تغییر و تحولات بافتار وسیع‌تر فرهنگی و اجتماعی که فضای نظریه‌ورزی را شکل‌ می‌دهد از سوی دیگر، نشان می‌دهد که این حوزه‌ی پژوهشی روز به روز بیشتر مورد توجه واقع خواهد شد. با درک دشواری‌های اثبات این بیان نظری، تغییرو تحولات دهه‌های پیش‌روی نظریه‌ورزی ارتباطات صحت و سقم این مدعا را بیشتر نشان خواهد داد. حتی اگر ما ارتباط‌پژوهان مسلمان به سهم نظری منحصر به فرد خود در دانش جهانی ارتباطات بی‌توجه باشیم و «اسلام و ارتباطات» را وجهه همت نظری خود قرار ندهیم، پژوهشگران علاقمند به درک پویایی‌های ارتباطات در جوامع مسلمان اجتنابی از پرداختن به این حوزه نخواهند داشت.

از همان ابتدای مطرح شدن دانش مدرن ارتباطات در جوامع مسلمان، پرداختن به موضوع اسلام و ارتباطات جزو دغدغه‌های ارتباط‌پژوهان مسلمان بوده است، هر چند در سطح نهادی و سازمانی چندان جدی گرفته نشده است. از تلاش‌های «محد یوسف حسین» (Mohd Yusof Hussain) مالزیایی در ارائه‌ای با عنوان «اسلامی‌سازی نظریه ارتباطات» (Islamization of Communication Theory  در سال 1985 گرفته تا انتشار ویژه‌نامه نشریه معتبر «رسانه، فرهنگ و جامعه» (Media, Culture & Society)  در سال 1993 تحت عنوان «اسلام و ارتباطات» (Islam and Communication) با تلاش‌های حمید مولانا و پژوهش‌های بنیادین ابراهیم فیاض و ناصر باهنر در رساله‌های دکتری خود در دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، همه و همه تنها بخشی از کاوش‌هایی است که به دنبال تقاطع‌های اسلام به عنوان یک دین و ارتباطات به عنوان یک رشته بوده‌اند. این سلسله نوشتارها تحت عنوان «نظریه‌پردازی اسلام و ارتباطات» که در هر شماره با یک عنوان فرعی همراه خواهد بود، تلاشی است متواضعانه برای مطرح ساختن «اسلام و ارتباطات» به عنوان یک حوزه از نظریه‌پردازی که با برداشتن برخی گام‌های اولیه در این زمینه همراه خواهد بود.

‌در تبیین این که چرا «اسلام و ارتباطات» یک حوزه از نظریه‌پردازی است، به سراغ یکی از صاحب‌نظران مطرح نظریه ارتباطات می‌رویم. ربرت کریگ (Robert T. Craig)، استاد ارتباطات دانشگاه کلورادو در بولدر آمریکا، در کتاب معروف خود «نظریه‌پردازی ارتباطات» (Theorizing Communication) به هفت سنت اساسی نظریه‌پردازی ارتباطات اشاره می‌کند؛ بلاغی، نشانه‌شناختی، پدیدارشناختی، فرمانش‌شناختی (Cybernetic)، جامعه‌شناختی-روانشناختی، جامعه‌شناختی-فرهنگی و انتقادی. وی در بخش نتیجه‌گیری کتاب خود با اذعان به سوگیری نظریه ارتباطات به فرهنگ غربی، تصریح می‌کند که تمام سنت‌های نظری ذکر شده (و حتی سه سنتی که به عنوان نامزد اضافه‌شدن به سنت‌های موجود مطرح گردیده است) عمدتاً مأخوذ از فرهنگ و تمدن و اندیشه اروپایی بوده و زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی آن‌ها را منعکس می‌کند.   

وی با اشاره به دیدگاه‌های یوشیتاکا میاکی (Yoshitaka Miiki) (که از اندیشمندان پیشگام در حوزه غربی‌زدایی رشته ارتباطات از منظر آسیایی محسوب می‌شود) در رابطه با سنت‌های فکری آسیایی در ارتباطات، اضافه کردن یک سنت آسیایی به سنت‌های فکری موجود نظریه ارتباطات را راه حل مناسبی نداسته و آن را تجسم‌بخشی به قوم‌مداری موجود در نظریه ارتباطات می‌داند. سنت‌های غیر غربی رشته را در سطحی فرانظری به چالش می‌کشند و نه تنها ما با نظریه‌های متفاوتی روبه رو هستیم بلکه حتی تعریف ما از نظریه نیز ممکن است متفاوت باشد.  میاکی خود می‌گوید که ارتباطات پژوهان غربی نباید فکر کنند که همواره معلم هستند، بلکه باید خود را دانشجویان سخت‌کوش تعالیم غیر غربی بدانند (Miiki, 2006: 23). اما کریگ نمی‌داند که این فرایند نهایتاً به چه شکل حوزه نظریه ارتباطات را بازسازی خواهد کرد. کریگ هر چند خود را در این زمینه ناتوان می‌بیند اما نهایتاً با میاکی موافقت می‌کند که «بی‌شک، نظریه‌پردازی درباره فلسفه‌ها و فرایندها غیر غربی ارتباطات، یک وظیفه آکادمیک ضروری برای رشته ارتباطات است.» (همان). از این رو ما با یک «نظریه اسلامی ارتباطات» سر و کار نداریم، بلکه «اسلام و ارتباطات» در معنای دقیق کلمه یک حوزه از نظریه‌پردازی است.

روشن است که از دیدگاه ما ارتباط‌پژوهان مسلمان، حقایق وحیانی مستتر در قرآن و سنت با ملاحظات روش‌شناختی خاص خود اهمیتی صرفاً فراتر از صرفاً یک فرهنگ متفاوت و خاص برای نظریه‌پردازی ارتباطات دارد. با این حال، ماهیت به غایت فرهنگی پدیدار ارتباط، امکان طرح و دفاع از دیدگاه‌های متفاوت برای ارتباط‌پژوهان مسلمان را در سطح جهانی تسهیل می‌کند. برخی ارتباط‌پژوهان از «چرخش چندفرهنگی» (Multicultural Turn) در رشته ارتباطات صحبت می‌کنند و معتفدند باید از تمامیت‌خواهی علمی موجود در رشته ارتباطات (از سوی جریان مسلط) به نوعی دانشوری چند فرهنگی برسیم. بدین معنی که پدیدار ارتباط، که در پیوندی وثیق با فرهنگ قرار دارد، نه تحت یک گفتمان غالب غربی که بر مبنای اصول و مبادی خاص هر فرهنگی مطالعه شود. به عنوان مثال، مجید تهرانیان (Tehranian, 1991)، تحلیل تطبیقی خود از نظریه ارتباطات را در قالب سه گزاره بنیادین بیان می‌دارد: 1- تمام انواع ارتباطات انسانی در ماهیت خود بومی و محلی هستند؛ 2- تمام نظام‌های ارتباطات انسانی محلی، دارای شباهت‌هایی با سایر نظام‌های ارتباطی هستند و 3- با مقایسه‌ی نظام‌های ارتباطی محلی، می‌توان به برخی ابعاد جهان شمول ارتباطات انسانی در طول زمان، فضا، ساختار و کارکرد دست یافت.

آن‌چه که مطرح گردید، صرفاً یک ورودی برای این حوزه گسترده از نظریه‌پردازی است که به یاری خدا در شماره‌های بعدی پی گرفته خواهد شد. دیدگاه‌ها و انتقادات شما خوانندگان محترم در رابطه با نوشتار حاضر و نیز عنوان کلی بحث می‌تواند کمک قابل توجهی در غنای مطالب داشته باشد. 

منابع:

Craig, R. T. & Mauler, H. (2007). Theorizing communication; readings across traditions. Beverly Hills, CA: Sage.

Miike, Y. (2006). Non-Western theory in Western research? An Asiacentric agenda for Asian communication studies. Review of Communication,6(1 – 2), 4–31.

Tehranian, M. (1991). Is comparative communication theory possible/desirable? Communication Theory, 1(1), 44-59.

به حول و قوه الهی، چهارمین دوره علمی- پژوهشی دعوت، برگزار گردید. اکنون می تواند فرصتی برای همه ما باشد که دوباره روی این دوره ها و ضعف ها و قوت های آن بیاندیشیم. آنچه در ادامه می آید صرفاً نکاتی چند برای طرح بحث است تا شرکت کنندگان، دوستان، دانشجویان و منتقدان نظرات خود را مطرح سازند. یک ارزیابی اولیه از قوت ها و فرصت ها و ضعف ها و چالش های مدرسه تابستانی دعوت می تواند به صورت زیر باشد:

اینجا، لیسبون (پرتغال)، 28 آگوست تا 3 سپتامبر 2011 قریب به 100 نفر از جوانان از کشورهای مختلف جهان توسط «ائتلاف تمدن‌های ملل متحد» در یک دوره تابستانی دور هم جمع شده‌اند. در یکی از روزهای دوره فرصتی برای شرکت‌کنندگان داده می‌شود که درباره کشور خود و موضوعات داغ مربوط به آن ارائه‌ای داشته باشند. پیش از سفر و در اندک مدت باقیمانده میان خلاصی از گیر و دار نطام وظیفه، ویزا، بلیط و ... و شروع دوره (یعنی در حدود چند ساعت) موضوعاتی را برای ارائه آماده کرده بودم.

فردا، دوره دعوت آغاز خواهد شد. خوشحالی فزاینده من به عنوان عضوی از خانواده بزرگ دانشجویان رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام از برگزاری چهارمین دوره علمی-پژوهشی دعوت قابل وصف نیست. «دعوت» نخستین مدرسه تابستانی (Summer School) متداوم ارتباطات و به طور کلی‌تر علوم اجتماعی در ایران است که به زودی چهارمین سال خود را تجربه خواهد کرد و ان شا الله به زودی یکی از مدارس تابستانی مطرح در حوزه فرهنگ و ارتباطات در سطح جهانی خواهد بود.