به حول و قوه الهی، چهارمین دوره علمی- پژوهشی دعوت، برگزار گردید. اکنون می تواند فرصتی برای همه ما باشد که دوباره روی این دوره ها و ضعف ها و قوت های آن بیاندیشیم. آنچه در ادامه می آید صرفاً نکاتی چند برای طرح بحث است تا شرکت کنندگان، دوستان، دانشجویان و منتقدان نظرات خود را مطرح سازند. یک ارزیابی اولیه از قوت ها و فرصت ها و ضعف ها و چالش های مدرسه تابستانی دعوت می تواند به صورت زیر باشد:

اینجا، لیسبون (پرتغال)، 28 آگوست تا 3 سپتامبر 2011 قریب به 100 نفر از جوانان از کشورهای مختلف جهان توسط «ائتلاف تمدن‌های ملل متحد» در یک دوره تابستانی دور هم جمع شده‌اند. در یکی از روزهای دوره فرصتی برای شرکت‌کنندگان داده می‌شود که درباره کشور خود و موضوعات داغ مربوط به آن ارائه‌ای داشته باشند. پیش از سفر و در اندک مدت باقیمانده میان خلاصی از گیر و دار نطام وظیفه، ویزا، بلیط و ... و شروع دوره (یعنی در حدود چند ساعت) موضوعاتی را برای ارائه آماده کرده بودم.

فردا، دوره دعوت آغاز خواهد شد. خوشحالی فزاینده من به عنوان عضوی از خانواده بزرگ دانشجویان رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام از برگزاری چهارمین دوره علمی-پژوهشی دعوت قابل وصف نیست. «دعوت» نخستین مدرسه تابستانی (Summer School) متداوم ارتباطات و به طور کلی‌تر علوم اجتماعی در ایران است که به زودی چهارمین سال خود را تجربه خواهد کرد و ان شا الله به زودی یکی از مدارس تابستانی مطرح در حوزه فرهنگ و ارتباطات در سطح جهانی خواهد بود.

روز دوم کنفرانس و در یکی از جلسات نسبتاً شلوغ گروه «رسانه، دین و فرهنگ» فرصت برای من حاصل شد که مقاله خود را ارائه نمایم. در این جلسه دو ایرانی دیگر (خانم گلنوش بهروزیان  و آقای شهاب مباشری) نیز ارائه داشتند. اکثر ایرانی‌های حاضر در کنفرانس در جلسه حضور داشتند و نیز گروهی از یهودیان (که به دقت مقاله‌های مربوط به ایران را پی می‌گرفتند) نیز به چشم می‌آمدند.

ارائه‌ام را یا یک شوخی آغاز کردم: «من از ایران آمده‌ام اما اصلا نگران نباشید چون نمی‌خواهم فارسی صحبت کنم!» (از آن‌جا که ارائه‌دهنده پیش از من از کشور برزیل بود و به زبان اسپانیولی ارائه داد و ظاهراً کسی در جلسه اسپانیولی بلد نبود!). اوضاع بهتر از آن چیزی که فکر می‌کردم پیش رفت و تلاش کردم تا ارائه ام مشارکتی، فعالانه تر و با نشاط و تحرک بیشتری باشد. (برایم بسیار عجیب بود که تعداد زیادی از ارائه‌ها بسیار خشک و بی‌روح و خسته کننده بود. حتی برخی دقیقاً از روی کاغذ می‌خواندند!)

بعد از ارائه چند سؤال پرسیده شد که عمدتاً از سوی افرادی بود که علایق پژوهشی مشابهی داشتند.اشکال اصلی به ارائه من، مربوط به روش‌شناسی بود که از سوی یکی از فارغ‌التحصیلان دانشگاه آکسفورد مطرح گردید. هر چند ایشان تا حد زیادی پاسخ من را پذیرفتند که این یک مطالعه انتقادی و در واقع یک درآمد به موضوع است (و نه یک کار نهایی)، اما گفتگوهای ما در روزهای آینده چشم‌اندازهای روشن‌تری درباره روش‌شناسی مطالعات اینچنینی فراهم آورد.  جلسه ارائه، فرصت بسیار خوبی برایم فراهم ساخت تا بتوانم روی مقاله‌ام بیشتر کار کنم و اشکالاتش را مرتفع سازم (مهم ترین کارکرد هماش های اینچنینی برای محققان). امیدوارم دیدگاه‌های خوانندگان وبلاگ نیز در این زمینه کمکم کند.

(بحث نظری درباره موضوع را اگر فرصتی شد در یادداشت دیگری انجام خواهم داد)

و اما چکیده من:

Dynamics of New and Traditional Media in Contemporary Iran

Toward a Conceptual Framework

Continuous and rapid changes in media environment always challenge existing paradigms and lead communication scholars to offer new paradigms fitted with these new realities. The emergence of so called “New Media” introduces a new phase of theorizing “Media Effects” that is mainly emphasizes on the importance of “revolutionary” advances in communication technologies. This theoretical approach, as argued in this article, has two weaknesses. First, focusing on new opportunities new media offer, it simply neglects other aspects of new media specially social and cultural one that comes to mind when we situate them in the boarder context of social forces. Second, regarding them completely new – as contrasted with old or traditional media- prevents offering any holistic and comprehensive model involved all kinds of media and described interrelations between new and traditional media. Finally, in theoretical part of the article it is argued that accurate understanding of new media from communication perspective requires putting them in the context of social communication system (includes both new and traditional media).

Focusing on Iran as a case, in the second part of the article I tried to put into action the theoretical debates of part one. Analyzing dynamics of new media in Iran, with emphasis on their roles in contemporary social movements, reveals that existing paradigms cannot capture what is going on in Iran. With broader definition of medium that includes any communication system distributes a massage to mass audience, old traditional media (Bazars, mosques and so on) play a crucial role in social movements in Iran in about last three decades. New media always operate in a broader social communication system that includes these traditional media. Any fruitful understanding of new media should recognize these dynamics in the context of analyses. This article proposes an integrated conceptual framework that enables us to take into consideration dynamics of new and old media together

اشاره

بحمدالله توفیق حاصل شد که در کنفرانس سالانه «انجمن بین‌المللی تحقیق در رسانه‌ها و ارتباطات» (IAMCR) که امسال در شهر استانبول برگزار می‌گردید حضور یابم و مقاله خود را ارئه نمایم. این استانبول‌گردی کوتاه و نیز معاشرت با بزرگان رشته ارتباطات نکات جالب توجه و آموزنده‌ای برایم داشت. قصد دارم تا جایی که مقدور باشد برخی از خاطراتم (که دارای یک نقطه‌نظر و دیدگاه می‌باشد) را به صورت موردی و در قالب نوشتارهای کوتاه در وبلاگ قرار دهم.

 اکنون یادداشت اول:

کارل همان نوردنسترنگ یادداشت قبلی است. قابل حدس بود که کنفرانس استانبول به اندازه کافی برایش جالب باشد که به همراه همسرش (که او نیز از اساتید رشته ارتباطات است) راهی ترکستان شود. فکر می‌کنم گفتن این که نوردنسترنگ نیاز به معرفی ندارد کافی نبوده و باید پیوندی معرفی کنم و اضافه کنم که او استاد بازنشته دانشگاه تمپر فنلاند می‌باشد و یکی از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه نظریه ارتباطات، ارتباطات بین‌الملل و تا حدودی اخلاق ارتباطات است.

 تصویر کراوات‌زده و شسته رفته او در ذهنم بود و به همین دلیل تا روز سوم کنفرانس نتوانستم پیدایش کنم. در حاشیه یکی از جلسات عمومی (Plenary Session) پیرمرد تی‌‌شرت پوشی که در انتهای سالن نشسته بود و به دقت سخنرانی‌ها را گوش می‌داد توجه‌ام را جلب کرد. پشت سرش نشستم و از روی چهره شناختمش.

بعد از جلسه بلافاصله رفتم سراغش. بسیار گرم و صمیمی برخورد کرد. به ویژه وقتی فهمید از ایران هستم. سؤال یادداشت قبلی وبلاگ در ذهنم بود اما صحبتم را با نقد و نظری کوتاه درباره مقاله سال 1968 او آغاز کردم. بسیار برایش جالب بود که آن مقاله را خوانده‌ام. از خودپژوهی (Soul Research) گفتم. ظاهراً آنقدر بقیه از موضوعات اینچنینی صحبت نکرده بودند که خودش نیز فراموش کرده بود. قمست‌هایی از پایان‌نامه‌ام را برایش بازگو کردم. بسیار خوشحال شد از این که چنین موضوعی را برای پایان‌نامه انتخاب کرده بودم و هندوانه‌ها بود که زیر بغلم قرار داده می‌شد از بابت پایان‌نامه.

اکنون دیگر گرم‌تر و صمیمی‌تر شده یود (خنده عکس مربوط به همین فضاست) دل‌ها  آماده شده بود و بهترین فرصت بود برای چسباندن نان. با سؤال کوتاهم خنده‌اش قطع شد و عمیقاً به فکر رفت: کارل! ارتبا‌طپژوهان زیادی اکنون در استابولند و ما الان در یکی از جلسات عمومی کنفرانسیم (همه جمعند). به نظرت الان وضیعت با 1968 فرق کرده؟ آیا هنوز مردان اندیشه کمند؟

نگاهی به جمعیت کرد و گفت: والا چی بگم. افرادی بودند و اکنون نیز معدود افرادی هستند. اما چندان خبری نیست. ارتباطات هنوز از نبود مردان اندیشه رنج می‌برد. اکنون بیش از گذشته نیاز به خودپژوهی داریم.

کارتم را گرفت و گفت به من ایمیل بزن تا برخی از نوشتارهی منتشر نشده‌ام را برایت بفرستم. امیدوارم تحقیقاتت در این حوزه را ادامه دهی. من هم امیدوارم بتوانم ادامه دهم (با توجه به استقبال گرم و تشویق‌ها و بازخوردهای مثبتی که تحقیقات اینچنینی برای محققان در ایران دارد!). گفتگوهایم با نوردنسترنگ در هتل کنت (هر دو در همان هتل بودیم) و دانشگاه کادیر هاس (محل کنفرانس) در روزهای آتی ادامه داشت. امیدوارم روزی میزبان نوردنسترنگ در تهران باشیم. البته وقتی ما دانشجویان ایرانی مقاله‌ها و کتاب‌هایش را خوانده باشیم و دیدگاه‌های جدیدی ارائه دهیم.

کارل نوردنسترنگ نیاز به معرفی ندارد. تحلیل وی از وضعيت رشد رشته ارتباطات در ايالات متحده (در سال 1968) جالب توجه است. وي با تأکيد بر اين که رشد در رشته «عموماً رشد در تعداد است نه در کيفيت»، تحقيقات ارتباطي را فرد مريضي مي‌بيند که اين بيماري نيز درمان ندارد:

«رشد فيزيکي خيلي زياد است و اسباب‌بازي‌هاي بسياري براي بازي با آن وجود دارد. اما رشد فکري کم است. اين حوزه بر صحيح بودن در روش‌هاي تکنيکي متمرکز شد با اين هزينه که در سطح مفهومي شکست بخورد. رشته پر از فن‌سالار است اما مردهاي (و زن های) انديشه کم است. معدود انديشمنداني چون شرام که کماکان علاقه اصلي خود را به تحقيقات بيشتر فلسفي ارتباطات اختصاص داده‌اند توسط انديشمندان بيشتر علم‌گرا  مورد تمسخر قرار مي‌‌گيرند» (نوردنسترنگ، 1968: 1-4)

بیش از چهل سال می‌گذرد. نطر حقیر این است که وضعیت ارتباط‌پژوهی از این لحاظ نه تنها بهتر نشده است بلکه حتی اکنون اسباب‌بازی‌های بیشتری برای ارتباطاتی‌های فراهم شده است. کارل هنوز سرزنده است و می‌نویسد. باید نظر او را نیز بپرسم.

منبع:

Nordenstreng, K. (1968). Communication research in the United States: A critical perspective. Gazette, 14 (3), 207-216.

پیش‌تر (سال‌های اول دانشجویی) فکر می‌کردم برای شرکت در یک همایش خارجی بیش از همه داشتن یک ایده و نظر جدید مهم است. بعدها به این نتیجه رسیدم که تسلط به زبان انگلیسی عامل مهم‌تری می‌باشد.

اکنون که خود را داخل در موضوع می‌بینم، به این نتیجه رسیدم که گرفتن ویزای کشور مقصد (فروردین امسال به دلیل عدم صدور ویزا نتوانستم برای ارائه مقاله خود در قاهره حضور یابم) و مهم‌تر از آن «مجوز خروج از کشور» (برای افرادی که چون من باید به خدمت سربازی بروند) مهم‌ترین فاکتورها برای شرکت در یک همایش خارجی است.

نزدیک یک هفته دیگر کنفرانس «انجمن بین‌المللی تحقیق در رسانه‌ها و ارتباطات» (IAMCR) در شهر استانبول برگزار می‌گردد. اکنون که همکاران بنده احتمالاً در اتاق کار خود مشغول آماده کردن پاورپوینت‌ها خود جهت ارائه هستند، من چند روزی است که در حوالی میدان سپاه (سازمان نظام وظیفه) بر ترک موتور-تاکسی‌ها (به جهت تسریع و نیز هیجان رفت و آمدها از موتور استفاده می‌کنم) مشغول لذت‌بردن از زندگی هستم.

فعلاً هیچ افقی از حل شدن موضوع دیده نمی‌شود. در چند روز باقی‌مانده باید هر روز مراجعه کنم: شاید لطف سرداری شامل حالم شود!

پاورپوینت‌ها هم که حتماً پیش‌تر آماده گردیده است! اکنون با آرامش تمام مشغول چیدن برنامه‌های حضور چند روزه‌ام در استانبول هستم: خلیج بوسفور و ...!

(در یادداشت بعدی به موضوع پرابلماتیک بودن ارتباطات در زندگی روزمره خواهم پرداخت)